Hak yağı nedir, nasıl hesaplanır?

Zeytinini fabrikada sıktıran üretici, sıkım ücretini ya para ile öder ya da yağından bir miktar bırakır. Fabrikanın ücret karşılığı aldığı bu yağa hak yağı (bazı yörelerde "ücret yağı") denir. Hak yağı iki yöntemle hesaplanır; hangisinin kullanılacağı fabrikanın tercihidir ve kantarda üreticiye söylenmelidir.

Önce sıkım ücreti

Ücret genellikle zeytin kilosu üzerinden alınır.

Sıkım ücreti (₺) = Zeytin (kg) × Kilo başı ücret (₺/kg)

Örnek: 1.450 kg zeytin, kilo başı 8 ₺ → 1.450 × 8 = 11.600 ₺.

Yöntem 1: Ücreti yağ fiyatına bölmek

Para olarak hesaplanan ücret, fabrikanın o gün kabul ettiği yağ fiyatına bölünür. Çıkan sonuç, ücret karşılığı kesilecek yağın kilosudur.

Hak yağı (kg) = Sıkım ücreti (₺) ÷ Yağ fiyatı (₺/kg)

Örnek: Yağ fiyatı 300 ₺/kg ise 11.600 ÷ 300 = 38,7 kg hak yağı. Zeytinden 240 kg yağ çıktıysa üreticiye 240 − 38,7 = 201,3 kg kalır.

Bu yöntemde hak yağı verime bağlı değildir: zeytin ister 4'e ister 7'ye çıksın, kesilen yağ aynıdır. Yağ fiyatı yükseldikçe kesilen kilo azalır, düştükçe artar. Bu yüzden sezon içinde fiyat değiştiğinde yeni fiyatın hangi partiden itibaren geçerli olduğu açık olmalıdır.

Yöntem 2: Çıkan yağın yüzdesi

Ücret paraya hiç çevrilmeden, çıkan yağın belirli bir yüzdesi fabrikaya bırakılır.

Hak yağı (kg) = Çıkan yağ (kg) × Yüzde ÷ 100

Örnek: 240 kg yağ, %10 hak → 240 × 10 ÷ 100 = 24 kg. Üreticiye 216 kg kalır.

Bu yöntemde ücret verimle birlikte değişir: yağı bol çıkan zeytinden fabrika daha çok, az çıkandan daha az alır. Yağ fiyatındaki dalgalanmadan etkilenmez; ama hak yağı ancak sıkım bitip yağ tartıldıktan sonra kesinleşir.

Hangisi daha adil?

Tek doğru yoktur. Yağ fiyatına bölme yöntemi fabrikanın işçiliğini zeytinin kilosuna bağlar; yüzde yöntemi riski üreticiyle paylaşır. Bölgenizde hangisi yaygınsa ve üreticiyle nasıl anlaştıysanız, fişte o yazmalıdır. Karışıklığı önleyen şey, yöntemin ve fiyatın partiyi açarken kayda geçmesidir.

Fabrikada dikkat edilecekler

• Fiyatı ve yüzdeyi fişe yazın. Üretici neyin neye bölündüğünü görürse itiraz azalır.
• Hak yağını stoğa işleyin. Kesilen yağ fabrikanın malıdır; sezon sonunda ne kadar yağ biriktiği, ne kadarının satıldığı bilinmelidir.
• Servis ücretini ayrı tutun. Zeytini köyden fabrika topladıysa toplama ücreti sıkım ücretine eklenir; fişte ayrı satırda görünmesi daha açıktır.
• Kısmi ödemeyi kaydedin. Üretici ücretin bir kısmını yağla, kalanını parayla ödeyebilir. Kalan tutar müşterinin cari hesabında borç olarak durmalıdır.

Zeytonom'da hak yağı yöntemi (yağ fiyatına bölme ya da yüzde), yağ fiyatı ve kilo başı ücret ayarlardan bir kez girilir. Kantarda parti açıldığında ücret ve hak yağı hesaplanır, fişe yazılır; hak yağı fabrikanın yağ stoğuna kendiliğinden girer. Örnek hesabı kendiniz denemek için hak yağı hesaplama aracını kullanabilirsiniz.